Nubwo u Rwanda rufite amategeko n’amabwiriza asaba ko inyubako zubakwa ku buryo buri wese ashobora kuzigera no kuzikoresha, abafite ubumuga baracyahura n’imbogamizi zitandukanye zibabuza kugera kuri serivisi zitangirwa mu nyubako rusange, zirimo iz’inzego za Leta, ibitaro, amashuri, amabanki n’ahandi hakorerwa ibikorwa by’ubucuruzi.
Isuzuma riherutse gukorwa n’Ishyirahamwe ry’abafite ubumuga bw’ingingo mu Rwanda, Association of Persons with Disabilities in Rwanda (AGHR), ryagaragaje ko 38% gusa by’inyubako 30 zasuzumwe ari zo zujuje ibisabwa mu korohereza abafite ubumuga, bivuze ko izigera kuri 62% zitabasha kuborohereza kubona serivisi nk’uko bikwiye.
Iri suzuma ryashyizwe ahagaragara ku wa 11 Ugushyingo 2026, ryakorewe mu byiciro bitandukanye by’inyubako birimo iz’ubucuruzi, amashuri, ibigo nderabuzima, inyubako zitangirwamo serivisi rusange, ahantu ho kwidagadurira ndetse n’ahakorera ibikorwa by’amadini.
Ibyavuye muri iri suzuma byongeye kugaragaza icyuho kiri hagati y’amategeko agenga imyubakire mu Rwanda n’ishyirwa mu bikorwa ryayo, aho hari inyubako abafite ubumuga bashobora kwinjiramo ariko ntibabashe kugera kuri serivisi zitangirwamo cyangwa ku bikoresho by’ingenzi bazikenera.
Abafite ubumuga bagaragaza imbogamizi bahura na zo buri munsi
Ku bafite ubumuga, kutubahiriza ibisabwa mu myubakire si ikibazo cy’imiterere y’inyubako gusa, ahubwo ni imbogamizi ibabuza kwigenga no kubona serivisi nk’iz’abandi.
Cyprien Niyibigira, ufite ubumuga bujyanye n’ubugufi bw’umubiri, yavuze ko hari aho yagiye agasanga ubwiherero buteguwe mu buryo butamwemerera kubukoresha, bigatuma areka serivisi yari agiye gushaka.
Yagaragaje kandi ko mu mabanki hari aho usanga aho bakirira abakiriya harubatswe harehare cyane, ku buryo umuntu ufite ubumuga bw’ingingo agorwa no kugera ku bakozi cyangwa gushyira umukono ku nyandiko asabwa.
Yasabye abatanga serivisi kujya batekereza ku byifuzo by’abantu bafite ubumuga butandukanye, kugira ngo inyubako zabo zibe izo buri wese ashobora gukoresha atagombye guhora asaba abandi kumufasha.
Yvonne Uwamahoro na we ufite ubumuga bw’ingingo, yavuze ko hari inyubako usanga zifite inzira zagenewe abafite ubumuga, ariko zarakozwe nabi ku buryo zidashobora gukoreshwa uko bikwiye.
Yagize ati hari aho usanga nta nzira yabugenewe ihari, naho izihari zimwe zikaba zarashyizweho gusa kugira ngo bigaragare ko inyubako yatekereje ku bafite ubumuga, ariko mu by’ukuri zidafite ibyangombwa bituma zikoreshwa neza.
Ibi bigaragaza ko ikibazo kitagarukira ku kubaka inzira z’abakoresha amagare y’abafite ubumuga, ahubwo ko hakenewe no kureba niba izo nzira zubatswe ku bipimo bikwiye kandi zishobora gukoreshwa mu buzima busanzwe.
Abafite ubumuga ni ibihumbi amagana mu Rwanda
Imibare y’ibarura rusange ry’abaturage n’imiturire rya 2022, yakozwe n’Ikigo cy’Igihugu cy’Ibarurishamibare (NISR), igaragaza ko mu Rwanda hari abantu 391,775 bafite ubumuga bafite imyaka itanu kuzamura, bangana na 3.4% by’abaturage bari muri icyo cyiciro cy’imyaka.
Muri bo, 281,302 batuye mu byaro, mu gihe 110,473 batuye mu mijyi. Umujyi wa Kigali wonyine ufite abantu 34,730 bafite ubumuga.
Iyi mibare igaragaza ko ikibazo cyo kubaka inyubako zishobora gukoreshwa n’abantu bose kidakwiye gufatwa nk’icyiciro gito cy’abaturage, ahubwo ko ari kimwe mu bigomba kwitabwaho mu igenamigambi ry’imijyi, imyubakire y’amashuri, ibitaro n’ibindi bikorwa remezo.
Amategeko y’u Rwanda asaba ko inyubako zubakwa hitawe ku bafite ubumuga
Mu Rwanda, amategeko n’amabwiriza agenga imyubakire ateganya ko inyubako rusange n’izindi zikoreshwa n’abaturage zigomba kubakwa ku buryo abafite ubumuga bashobora kuzigeraho no kuzikoresha nta mbogamizi.
Amabwiriza ari mu Rwanda Building Code ya 2019 ateganya ko inyubako zose zigomba kugira uburyo bworohereza abafite ubumuga kuyigeramo no gukoresha ibikoresho biyirimo.
Muri byo harimo inzira zitagira inzitizi kuva ku muryango w’inyubako, inzira z’amagare y’abafite ubumuga, ibyuma bifasha kuzamuka no kumanuka ku ngazi, aho guhagarika imodoka hagenewe abafite ubumuga, ubwiherero bubagenewe ndetse n’ibikoresho byorohereza abafite ubumuga bwo kutabona no kutumva.
Amabwiriza agena ko inzira zizamuka cyangwa zimanuka zagenewe abafite ubumuga zigomba kugira ubugari nibura bwa metero 1.5, zikagira ibyuma bifasha abantu kwiyegamiza ku mpande zombi, kandi ntizigire ubukana burenze igipimo cyagenwe.
Ibi bisobanuye ko gushyiraho inzira yonyine ku muryango w’inyubako bidahagije, ahubwo ko hakenewe no kureba niba umuntu uyikoresha ashobora kugera mu biro, ku madirishya atangirwaho serivisi, mu bwiherero no mu bindi byumba akenera.
AGHR isaba ko hashyirwaho abagenzuzi b’uburyo inyubako zubakwamo
Umuyobozi Mukuru wa AGHR, Claude Renzaho, yavuze ko hakenewe gushyiraho abantu bashinzwe gukurikirana niba ibisabwa mu korohereza abafite ubumuga byubahirizwa kuva inyubako igitegurwa, mu gihe yubakwa ndetse n’igihe irangiye.
Yagaragaje ko iyo hagize umuntu ushinzwe gukurikirana ibyo bikorwa, byafasha kumenya amakosa hakiri kare, aho gutegereza ko inyubako irangira ari bwo hamenyekana ko itazakoreshwa n’abafite ubumuga.
AGHR yasabye ko igenzura ry’uburyo inyubako izakoreshwa n’abafite ubumuga ryajya rikorwa mbere yo kwemeza igishushanyo mbonera cyayo no gutanga uruhushya rwo kuyubaka.
Iri shyirahamwe kandi ryagaragaje ko inyubako zimwe zubatswe kera zigikomeje guteza imbogamizi, cyane cyane ko nta gihe ntarengwa gisobanutse cyashyizweho gisaba ba nyirazo kuzivugurura kugira ngo zoroheze abafite ubumuga.
Mu mbogamizi zituma ibisabwa bitubahirizwa harimo ubushobozi buke bw’amafaranga, ubumenyi budahagije ku bijyanye n’imyubakire yita ku bantu bose ndetse n’igenzura ridakomeye.
Rwanda Housing Authority ivuga ko abatubahiriza ibisabwa bashobora gufatirwa ibihano
Umuyobozi Mukuru w’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Imiturire, Rwanda Housing Authority (RHA), Alphonse Rukaburandekwe, yavuze ko ihame ry’ingenzi mu myubakire ari uko buri nyubako, cyane cyane izitangirwamo serivisi rusange, igomba gutegurwa no kubakwa ku buryo buri wese ashobora kuyigeramo no kuyikoresha, hatitawe ku kuba afite ubumuga cyangwa atabufite.
Yasobanuye ko ibikenewe mu korohereza abafite ubumuga birimo inzira z’abanyamaguru zitagira inzitizi, inzira zizamuka n’izimanuka, ibyuma bizamura abantu mu nyubako z’amagorofa menshi, ibyapa byorohereza abafite ubumuga bwo kutumva no kutabona, ubwiherero n’aho bahererwa serivisi hagenewe bose.
Yavuze ko RHA ikorana n’abubatsi, abahanga mu by’ubwubatsi n’abandi bafatanyabikorwa binyuze mu mahugurwa n’igenzura rihuriweho, hagamijwe kongera iyubahirizwa ry’amabwiriza agenga imyubakire.
Yongeyeho ko inyubako zubakwa zinyuranyije n’amabwiriza zishobora guhagarikirwa imirimo, ba nyirazo bagacibwa amande cyangwa zigafungwa, bitewe n’uburemere bw’ikosa ryakozwe.
Ku rundi ruhande, Innocent Bayingana, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Urugaga rw’Abahanga mu by’Ubwubatsi mu Rwanda (Institution of Engineers Rwanda), yavuze ko hari igihe ibikenewe kugira ngo abafite ubumuga babashe gukoresha inyubako biba biri ku bishushanyo mbonera byemejwe, ariko ntibishyirwe mu bikorwa uko byateganyijwe mu gihe cyo kuyubaka.
Yagaragaje ko gukorana n’abahanga mu by’ubwubatsi babifitiye ubumenyi no kubongerera ubushobozi ari imwe mu nzira zafasha gukemura iki kibazo.
Ese u Rwanda rurimo kubaka ibikorwaremezo byita kuri bose?
Ibyavuye muri iri suzuma bigaragaza ko u Rwanda rufite amategeko n’amabwiriza ashyigikira uburenganzira bw’abafite ubumuga bwo kugera kuri serivisi rusange, ariko hakiri icyuho mu kuyashyira mu bikorwa.
Kuba 38% gusa by’inyubako 30 zasuzumwe ari zo zujuje ibisabwa, ni ikimenyetso cy’uko hakenewe kongera igenzura, gushyira mu bikorwa amategeko no kureba uburyo inyubako zisanzweho zavugururwa.
Ikibazo gikomeye si ukumenya niba inyubako ifite inzira y’abafite ubumuga gusa, ahubwo ni ukureba niba umuntu ukoresha igare ry’abafite ubumuga ashobora kwinjira, kugera ku biro ashaka, gukoresha ubwiherero no guhabwa serivisi atagombye guterurwa cyangwa guhora asaba ubufasha bw’abandi.
Ku rundi ruhande, abafite ubumuga na bo bakwiye kugira uruhare mu igenamigambi no kugenzura inyubako zitegurwa, kuko ari bo bazi neza imbogamizi bahura na zo n’ibisubizo byazikemura.
Kugira ngo u Rwanda rugere ku nyubako zikoreshwa na bose, ntibizaterwa gusa n’umubare w’inyubako nshya zubakwa, ahubwo bizaterwa n’uko buri nyubako, yaba nshya cyangwa isanzweho, ituma abafite ubumuga babasha kwigenga no kubona serivisi zose nk’abandi baturage.